„Oby Bóg dał, abym mógł przelać krew swoją za jedność świętą!”
Kim był?
Kiedy wzburzony tłum wdarł się do mojego domu biskupiego w Witebsku, wyszedłem naprzeciw uzbrojonym napastnikom i zapytałem spokojnie, dlaczego biją moich bezbronnych domowników, skoro to po mnie przyszli. Urodziłem się w 1580 roku we Włodzimierzu Wołyńskim w pobożnej, prawosławnej rodzinie mieszczańskiej jako Jan Kunczyc, a mój ojciec pełnił zaszczytną funkcję ławnika miejskiego. Już w dzieciństwie, słuchając w cerkwi opowieści matki o ofierze krzyżowej Chrystusa, ujrzałem spadającą z krzyża iskrę, która przeniknęła prosto do mojego serca i rozpaliła we mnie niezwykłą miłość do liturgii. Przez kolejnych 20 lat nie opuściłem żadnego nabożeństwa cerkiewnego, ucząc się w szkole katedralnej języka staro-cerkiewno-słowiańskiego oraz polskiego.
Rodzice pragnęli, abym został kupcem, dlatego wysłali mnie na praktykę do Wilna, gdzie terminowałem u kupca Jacentego Popowicza. To właśnie w tym wielokulturowym mieście po raz pierwszy zetknąłem się z unitami, czyli katolikami obrządku wschodniego, którzy po zawarciu unii brzeskiej w 1596 roku zachowali wschodni ryt bizantyński, lecz uznali zwierzchnictwo papieża w Rzymie. Dzięki przyjaźni z uczonymi grekokatolikami, takimi jak Piotr Arkadiusz oraz Jan Welamin Rutski, a także rozmowom z jezuitami, odkryłem głębokie piękno jedności Kościoła powszechnego. Czy potrafiłbyś porzucić bezpieczną przyszłość kupiecką i narazić się na gniew dawnych współwyznawców, aby pójść za głosem prawdy?
Punkt zwrotny
Decydujący krok postawiłem w 1604 roku, kiedy wstąpiłem do greckokatolickiego zakonu bazylianów i w wileńskim monasterze świętego Jerzego złożyłem śluby zakonne na ręce samego metropolity unickiego Hipacego Pocieja. Przyjąłem wówczas imię zakonne Jozafat i rozpocząłem studia filozoficzne, teologiczne oraz liturgiczne w Akademii Wileńskiej. Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1609 roku zostałem magistrem nowicjatu, a w 1613 roku objąłem funkcję przełożonego klasztoru i kościoła Świętej Trójcy w Wilnie. W latach 1614–1615 towarzyszyłem metropolicie w podróży wizytacyjnej do Kijowa, podczas której pozyskałem dla unii wojewodów połockiego i nowogrodzkiego oraz ufundowałem klasztor bazylianek w Krasnymborze.
Czego dokonał?
W 1617 roku zostałem mianowany arcybiskupem Połocka, a święcenia biskupie przyjąłem 12 listopada 1618 roku w Wilnie. Mimo wysokiej godności kościelnej prowadziłem skrajnie ubogie i ascetyczne życie: stale nosiłem prosty habit zakonny, nigdy nie jadałem mięsa, a swoją skromną, jednoizbową siedzibę biskupią dzieliłem z bezdomnym. Szczególną opieką otaczałem chorych i biednych, dla siebie niczego nie potrzebując, natomiast z ogromną energią troszczyłem się o odnowę moralną duchowieństwa i piękno liturgii.
Aby podnieść poziom wiedzy religijnej, ułożyłem katechizm dla mniej wykształconych kapłanów i ogłosiłem konstytucje dla duchowieństwa składające się z 48 przepisów postępowania oraz 9 paragrafów dyscyplinarnych. Zobowiązałem podległych mi księży do codziennego odprawiania Świętej Liturgii, odmawiania brewiarza i comiesięcznej spowiedzi, a wiernych zachęcałem do częstej Komunii świętej. Moja niestrudzona działalność i pisma wyjaśniające różnice między katolicyzmem a prawosławiem budziły jednak gwałtowny sprzeciw przeciwników unii wspieranych przez Kozaków i Moskwę. Napięcie sięgnęło zenitu w 1620 roku, gdy patriarcha jerozolimski Teofanes potajemnie wyświęcił konkurencyjnego prawosławnego biskupa Melecego Smotryckiego, który rozpętał przeciwko mnie kampanię oszczerstw, nazywając mnie zdrajcą Cerkwi.
Śmierć i kult
Mimo ostrzeżeń o spisku na moje życie w październiku 1623 roku udałem się z posługą duszpasterską do wzburzonego Witebska, gdzie rankiem 12 listopada 1623 roku, tuż po odprawieniu Mszy świętej, zostałem napadnięty, okrutnie skatowany, dobity strzałem w głowę, a moje ciało wrzucono w nurt rzeki Dźwiny. Moja męczeńska śmierć wstrząsnęła całą Rzecząpospolitą i przyczyniła się do umocnienia unii, a papież Urban VIII ogłosił mnie błogosławionym już w 1643 roku, natomiast kanonizacji dokonał Pius IX w 1867 roku. Moje relikwie przebyły długą, tułaczą drogę przez Połock, Białą Podlaską i Wiedeń, aż w 1949 roku spoczęły w Bazylice świętego Piotra w Watykanie, podczas gdy relikwia mojej lewej ręki ze skromnym pierścieniem biskupim znajduje się w bazylice Serca Jezusowego w Warszawie. W 1923 roku, w 300. rocznicę mojego męczeństwa, papież Pius XI poświęcił mi encyklikę Ecclesiam Dei admirabili, sławiąc mnie jako Apostoła Jedności.